Het nieuwe erfrecht: gevolgen voor familiebedrijven

De inbreng van geschonken aandelen van het familiebedrijf

Vanaf 1 september 2018 geldt als algemene regel dat de inbreng van schenkingen moet gebeuren op basis van de waarde van de geschonken goederen op de dag van de schenking, geïndexeerd met de index van de consumptieprijzen tot op de dag van het overlijden.

Op deze regel van waardering op de dag van de schenking is een uitzondering voorzien als de schenking plaatsvindt met voorbehoud van vruchtgebruik. De inbreng gebeurt dan op de datum van het overlijden of op de datum van de afstand van het vruchtgebruik, geïndexeerd vanaf deze datum tot de datum van overlijden.

Nemen we het voorbeeld van Tom, 60 jaar oud en vader van drie zonen. Hij wil de aandelen van zijn familiale vennootschap schenken aan zijn twee zonen, die nu de drijvende krachten van het bedrijf zijn. Maar het is hierbij niet zijn bedoeling om zijn derde zoon te benadelen bij de latere verdeling van zijn nalatenschap. Tom wil zich ook het vruchtgebruik voorbehouden om zijn huidige levensstandaard te behouden. Vandaag zijn de aandelen 100 EUR waard, bij het overlijden van Tom zal dat hypothetisch 150 EUR zijn.

De wijzigingen in de praktijk

Vandaag moeten de twee zonen bij het overlijden van Tom de waarde van de aandelen inbrengen voor een waarde van 100 EUR, dat is de waarde op datum van de schenking. Dat is enigszins logisch: het feit dat de aandelen met 50 EUR in waarde gestegen zijn, kan toegeschreven worden aan de inspanningen van de twee actieve zonen. Het is dan ook zeer verdedigbaar dat deze waardestijging alleen hun toekomt en niet gedeeld moet worden met de derde, niet-actieve zoon. 

In het nieuwe erfrecht moeten de twee zonen de waarde van de aandelen, gelet op het voorbehoud van vruchtgebruik, inbrengen aan de waarde op datum van overlijden van Tom, dat is 150 EUR. De inspanningen van de twee actieve zonen die resulteren in 50 EUR waardestijging zullen dus in dit geval wél gedeeld moeten worden met de derde niet-actieve zoon. De twee actieve zonen zijn dus slechter af onder de nieuwe regeling. 

Kan Tom voorkomen dat de nieuwe regeling van toepassing is op de schenking die hij gedaan heeft voor 1 september 2018 en de waarde van de schenking vastklikken op de waarde op datum van de schenking? Ja, in dat geval moet hij vóór 1 september 2018 een verklaring voor notaris afleggen.

Is voor deze problematiek een oplossing onder het nieuwe erfrecht uitgewerkt? Ja, ook hier is er een oplossing mogelijk onder de vorm van een punctuele erfovereenkomst, in de schenkingsakte of bij latere overeenkomst, waarin de waarde op de dag van de schenking wordt vastgelegd. Hiervoor is wel het akkoord vereist van Tom en van al zijn kinderen, dus inclusief de derde zoon die initieel niet bij de schenking betrokken was. Zonder toestemming geldt de vastgelegde waarde op dag van de schenking voor de derde zoon niet. Het akkoord verkrijgen van de derde niet-actieve zoon zal bij een goede familiale verstandhouding misschien geen probleem vormen, maar bij een minder goede verstandhouding uiteraard wel. Naast de juridische werkelijkheid, winnen hier dus ook timing en psychologie aan belang.

De keuze voor een schenking van aandelen van een familiebedrijf, vóór of nà 1 september 2018 en al dan niet met voorbehoud van vruchtgebruik, is door de invoering van het nieuw erfrecht complexer én delicater geworden.